Sinema masum değildir. İzlediğimiz filmler görüntülerin arkasına yerleştirdiği sembollerle, karakterlerle ve tekrar eden imgelerle zihnimizi şekillendirir. Kime hayranlık duyacağımızı, kimden korkacağımızı, kimi medeni, kimi barbar göreceğimizi farkında olmadan öğretir.
Yüzüklerin Efendisi'ni düşünelim. Batı'nın özgür halkları iyiliğin, düzenin ve medeniyetin temsilcisi olarak karşımıza çıkarken doğudan ve güneyden gelen topluluklar çoğunlukla karanlığın ordularında yer alır. Haradrim ve Easterlings adı verilen bu toplulukların kendi hikâyeleri, inançları, hayatları yoktur. Onları yalnızca düşmanın safında görürüz.
300 Spartalı'da Perslerin canavarlaştırılmasına, Aladdin'de Doğu'nun egzotik bir masal diyarına indirgenmesine, Amerikan savaş filmlerinde Müslüman kimliğinin çoğu zaman terör ve tehdit imgeleriyle yan yana getirilmesine de bakmak gerekir. Jack Shaheen'in Reel Bad Arabs adlı çalışması, Hollywood'un Arapları nasıl kalıplaştırdığını yüzlerce film üzerinden ortaya koyar. Edward Said'in Şarkiyatçılık'ta anlattığı zihniyet de tam burada karşımıza çıkar: Batı, kendisini tanımlarken karşısında bir Doğu inşa eder; ona bazen barbar, bazen tehlikeli, bazen de egzotik bir kimlik biçer.
Daha derin ve üzerinde durulması gereken mesele, tarih boyunca oluşmuş bu bakışın sinema aracılığıyla yeniden üretilmesidir. Bir çocuk yıllarca kahramanı Batı'da, karanlığı Doğu'da; medeniyeti bir coğrafyada, tehdidi başka bir coğrafyada görürse zihninde nasıl bir dünya tasavvuru oluşur? Üstelik bu görüntüler tekrarlandıkça, insanın farkında olmadan taşıdığı önyargılar da beslenmez mi?
Mesele yalnızca Müslümanların düşman gösterilmesi değildir. Mesele, bir medeniyetin kendisini iyiliğin ve kurtuluşun yegâne temsilcisi olarak sunarken ötekini sürekli açıklanması, denetlenmesi veya yenilmesi gereken bir unsur hâline getirmesidir.
Benim asıl dikkatimi çeken de budur. Biz filmlerde kimin kahraman, kimin düşman olduğunu izlerken, bu ayrımın hangi tarihî ve kültürel kabuller üzerinden yapıldığını ne kadar sorguluyoruz? Belki de en büyük tehlike, bize gösterilen düşmanı gerçek düşmanımız sanmamızdır.
Çünkü bazen perde kapanır, film biter; fakat zihne yerleştirilen görüntüler yaşamaya devam eder. İnsan, kendisine ait olmayan bir bakışla kendi dünyasına bakmaya başlar. Asıl mankurtlaşma da biraz burada başlar.
Mehmet Baş