Bayezid-i Bistami hazretleri bir gün dar bir sokaktan yürürken karşıdan uyuz bir köpek gelmektedir. Mübarek, köpeğe değmemek için elbisesini toplar. O anda köpek dile gelip; ey Bayezid! Beni neden hakir görüyorsun? Beni uyuz bir köpek olarak yaratan Allahü teala Bayezid olarak, seni de uyuz bir köpek olarak yaratamaz mıydı? Neden beni aşağı, kendini üstün görüyorsun, diye seslenir. Bunun üzerine Bayezid-i Bistami hazretlerinin gözünden yaş gelip: “Anladım ki kendini uyuz bir köpekten bile üstün gören, Allahü tealayı hakkıyla tanıyamamıştır.” buyurur.
Bencil insan, yalnızca kendini düşünür. Sanki bütün dünya kendisi için yaratılmış, dünyada kendinden başka kimse yokmuş gibi davranır. Kibirlidir, insanları aşağı görür. Onun gözünde kimsenin değeri yoktur. Yalnızca kendi istek ve ihtiyaçları vardır. Halbuki kendini beğenen, büyük gören küçülür, böylelerinin insanların gözünde hiç değeri yoktur. Başkalarını da düşünen, herkesin yardımına koşan, mütevazi insanlar halkın gözünde yücelir, toplumda saygı görüp adeta baş tacı edilir. Böyle insanları Allahü teala da sever. Nitekim hadisi şerifte: “İnsanların hayırlısı, insanlara faydalı olandır.” buyurulmuştur.
Şeytan, ‘ben’ dedi, kibirlilik etti; ebedi olarak huzurdan kovuldu, lanetle anıldı, melun oldu. Benlik, bencillik, enaniyet, egoistlik, kelimeleri ne kadar itici anlam ve kavramları çağrıştırıyor. Bencillik, cemiyetimizde çok kötü karşılandığı halde, hepimizin içinde yer etmiş, adeta yuva kurmuş, gibidir. Bundan kurtulmanın en etkili yolu, empati kurmak, başkalarını da anlamaya çalışmaktır. Nitekim peygamber efendimiz aleyhisselam: “Sizden biriniz kendisi için istediğini mümin kardeşi için de istemedikçe, iman etmiş olmaz.” buyurarak bencilliğin kötülüğünü ve ilacını bildirerek, insanlığa yol göstermiştir. Yunus Emre hazretleri: “Sen sana ne sanırsan, ayrığa da onu san", Ahmet Yesevi hazretleri de: “Herkes yahşi biz yaman/ eller buğday biz saman” buyurarak sevgililer sevgilisinin yolunu yüzyıllarca gönüllere kazımışlardır.
Ego, ben; egoist ise bencil demektir. İstanbul Türkçesinde eskiden bu kavram, hodgam(yalnızca kendi menfaatini düşünen), hodbin(yalnızca kendini düşünen) kelimeleri ile ifade edilirdi. Bu kelimelerin zıttı da diğergam kelimesidir. Diğergamlık, bencilliğin aksine, fedakarlık, kendinden vermek, insanlara iyilik etmeyi kendine dert edinmek demektir. Egoist insan, her durumda yalnızca kendi çıkarlarını, isteklerini düşünen, kendini herkesten üstün ve değerli gören bencil kişidir. ‘Sen kimsin ya… O kim ya…’ sözlerini çokça işitiriz. Mal, ilim, güzellik, güçlü kuvvetli olmak, makam, siyasi güç sahibi olmak gibi her biri bir imtihan vesilesi olan nimetler, maalesef insanların gurur ve kibre kapılmasına, kendini beğenmesine, yalnızca kendini düşünüp başkalarını görmezden gelmesine, hatta haksızlığa sebep olabilmektedir. Halbuki hikmet ehli zatlar, "Bir avuç toprak, biraz da suyum ben; neyimle övüneyim, işte buyum ben.” buyurarak, kendimizi tanımamızı, haddimizi bilmemiz gerektiğini bildirmişlerdir.
Bencillik, kendini beğenmeye, başkalarından büyük görmeye, insanları haset etmeye, su-i zanna, insanlardan nefret etmeye, insanların başına gelen sıkıntılara sevinmeye, böylece dostlarını kaybetmeye, toplumda yalnız kalmaya, sevimsizliğe ve mutsuzluğa neden olur. Mübarek dinimiz bu çirkin huyları yasaklamış ve bunların yerine, Empati kurmayı, merhameti, sevgiyi, saygıyı, fedakarlığı ve iyiliği ikame ederek iki cihan saadetinin yolunu göstermiştir.
İdris İspiroğlu