Bu haftaki hutbenin konusu sosyal medyaydı. Hoca, sosyal medyanın hayatımızı nasıl kuşattığından, insanın kendisine, çevresine ve nihayetinde hakikate karşı nasıl duyarsızlaştığından söz ediyordu. Bir ara, “Biliyorum, şu anda bile aranızdan çoğunuz Reels kaydırıyor, beni dinlemiyorsunuz.” dedi.
Tam o sırada yanımda oturan kişi, elindeki telefonda Reels kaydırmaya devam ediyordu. Başımı çevirip baktım. Söylenen sözün hemen yanı başında, âdeta canlı bir karşılığı duruyordu. Hoca anlatıyor, cemaat dinliyor görünüyordu; fakat yanı başımdaki insanın parmağı, bir sonraki görüntünün peşinde, hiç durmadan ekranın üzerinde dolaşıyordu.
O an içimde tuhaf bir ürperti hissettim. Mesele artık bir telefonun, bir uygulamanın ya da birkaç dakikalık dikkat dağınıklığının çok ötesindeydi. İnsan, kendisine söylenen sözü dahi işitmeyecek kadar başka bir âlemin içine çekilmişti. Üstelik bulunduğu yerin, dinlediği sözün, taşıdığı zamanın ve mekânın farkında olmadan...
Düşündüm; insanın zihnini bu kadar kolay teslim etmesi, iradesini birkaç saniyelik görüntülerin peşine takması, dikkatini kendi rızasıyla başkalarının eline bırakması nereye varacaktı? Bir zamanlar insanın esareti zincirlerle, prangalarla anlatılırdı. Şimdi ise insan, kendi eliyle cebinden çıkardığı bir ekranın karşısında, görünmez zincirlerle bağlanıyor. Ne bir zorlayan var ne de bir mahkûmiyet kararı. İnsan kendi esaretinin hem faili hem de seyircisi hâline geliyor.
Mankurtlaşma denilen şey belki de tam olarak böyle bir şeydir. İnsanın hafızasından, iradesinden, değerlerinden ve nihayetinde kendisinden uzaklaşması... Geçmişiyle bağının kopması, bulunduğu ânın idrakinden mahrum kalması, önüne düşürülen her görüntünün peşinden sorgulamadan sürüklenmesi. Üstelik bütün bunları bir özgürlük, bir eğlence ve bir tercih zannetmesi.
Düşünsenize; aynı safta omuz omuza durduğumuz, aynı kıbleye yöneldiğimiz, aynı hutbeyi dinlemek için bir araya geldiğimiz bir vakitte bile zihnimizi bir arada tutamıyoruz. Bedenimiz camide, aklımız başka yerde; kulağımız hutbede, gözümüz ekranın içinde. İnsan artık bulunduğu yerde değil, kendisine gösterilen yerde yaşıyor. Bir mekânda bulunmakla orada olmak arasındaki farkı bile kaybediyoruz.
Daha da düşündürücü olanı, bu hâlin giderek sıradanlaşması. Bir insanın konuşurken karşısındakine bakmaması, bir sofrada herkesin kendi ekranına kapanması, bir büyüğün sözünün yarıda kesilip telefona uzanılması, bir ibadetin ortasında bile zihnin sanal dünyanın çağrısına kapılması artık kimseyi şaşırtmıyor. Dikkatimizi kaybetmekle kalmıyor, dikkatsizliğimizi de normalleştiriyoruz.
Oysa insan, dikkatini verdiği şey kadar insandır. Neye baktığı, neyi dinlediği, neyin peşinden gittiği, zamanını neye harcadığı onun iç dünyasını da biçimlendirir. Her görüntü masum değildir, her meşguliyet zararsız değildir. Zira insanın ömrü, farkına varmadan tükettiği dakikaların toplamıdır. Bir ömrün nasıl geçtiğini anlamak için bazen geriye dönüp bakmaya bile fırsat bulamayız.
Yanımdaki kişinin parmağı hâlâ ekranda dolaşıyordu. Hoca konuşmasını sürdürüyordu. Ben ise hutbeden ziyade o manzaranın düşündürdükleriyle meşguldüm. Bir insanın, kendisine hakikati hatırlatan bir sözün yanı başında dururken bile hakikatten bu kadar uzaklaşabilmesine takılmıştım.
İçimden, “Biz nereye gidiyoruz?” diye geçirdim.
Belki de asıl korkulması gereken, teknolojinin bu kadar ilerlemesi değil; insanın bu ilerleyiş karşısında kendisini muhafaza edememesidir. Aletlerin akıllandığı, makinelerin öğrendiği, ekranların hayatımızın her anına hükmettiği bir çağda insanın kendi aklını, iradesini ve idrakini korumakta zorlanmasıdır.
O gün camiden çıkarken aklımda tek bir düşünce vardı: İnsan, bir gün kendisine söylenen hakikati duymayacak kadar meşgul, gördüğü hakikati fark etmeyecek kadar dalgın, yaşadığı hayatın farkına varamayacak kadar da kendisine yabancı hâle gelirse ne olacak?
İşte o an gerçekten ürperdim. Çünkü mankurtlaşma, insanın bir gün ansızın kendisini kaybetmesi değil; kendisini kaybederken bunun farkına bile varmamasıdır.
Mehmet Baş